Hardinxveld-Giessendam worstelt al 750 jaar met afwatering

22 april 2026 om 11:13 Historie Tips van de redactie

HARDINXVELD-GIESSENDAM In het kader van de viering van Ablasserwaard 750 jaar in 2027 schrijft Dick de Jong, voorzitter van Stichting Dorpsbehoud Hardinxveld-Giessendam, de komende maanden artikelen over waterstaatskundige zaken in Hardinxveld-Giessendam. In deze derde aflevering schrijft hij over de afwatering in Hardinxveld -Giessendam.  Al direct na de ontginning van de Alblasserwaard kreeg de afvoer van overtollig water aandacht. Dat gold niet minder voor de aan de Merwede gelegen dijkdorpen Hardinxveld en Giessendam, Dat moest wel, want de in cultuur gebrachte grond moest ‘rendabel’ worden. Het zware werk van de ontginning was uitgevoerd om op die plek voedsel te kunnen verbouwen.

Het water dat weg moest kwam van drie ‘kanten’. Enerzijds als regenwater, anderzijds als grondwater door de dalende veenbodem en ten derde door overstromingen van de dijken rond het gebied. Binnen de polders groeven de pioniers van eertijds tussen de kavels sloten en binnen de kavels kwamen greppels. Die waren erop gericht het water van ‘binnen’ naar ‘buiten’ te verplaatsen. Door hierbij hoogteverschillen te benutten liep het water naar een bepaalde kant. Doordat het waterpeil in de rivieren die de Alblasserwaard omringen steeds hoger kwam te staan, ontstonden er moeilijkheden en was een natuurlijk verloop van het water veelal niet - meer - mogelijk. Ook in die tijd speelde al een klimaatprobleem. Bovendien was er van 1130 tot half 14e eeuw sprake van regelmatig binnenstromend zeewater in de kustgebieden. Dit was medeoorzaak dat de afwatering rond 1365 van zowel de Alblas als de Giessen naar Kinderdijk werd verplaatst.

MOLENS IN DE PEULEN

Daarnaast werden voor de gebieden die op de Giessen afwaterden in 1570 in Hardinxveld vijf boezemmolens gebouwd. Deze molens stonden rond de plek waar nu De Bron is gevestigd. Het gaat hierbij om een bergboezem, waar het af te voeren water tijdelijk werd opgeslagen en als het waterpeil in de rivier hiervoor een gunstige hoogte had alsnog kon worden geloosd. Hiervoor werden stukken land met rondom kades gemaakt waar het te eniger tijd af te voeren water tijdelijk kon worden ‘geborgen’. Ook werd een molenvliet aangelegd, tussen ‘de hogendijk’ (nabij Steenenhoek) en de Sliedrechtse hoek, waardoor de vliet het hele Peulengebied omvatte.

Tiendwegse Molen - Simav

OORLOG EN GEZAG

Op dat moment had ons land te kampen met de Tachtigjarige Oorlog. Uit de bij de bouw van de molens voorafgaande verklaringen door schout en schepenen van Hardinxveld blijkt dat ook, want er wordt gesproken van ‘in ’t begin der Nederlandse beroerten’. Men had in die tijd nadrukkelijk last van oorlogsvoeringen en doortrekkende legereenheden. Twee jaar later, in 1572, werd het klooster in Brandwijk in brand geschoten. Hier komt nog bij dat de gezaghebbende heren van Hardinxveld wat moeite hadden met de molens op hun terrein, omdat dit ongewild toch kosten met zich meebracht.

HET WERKTE NIET

Al gauw bleek dat het geheel niet naar behoren functioneerde. Het rivierwater was telkens te hoog om een goede lozing te realiseren. De met grote regelmaat ontstane zandplaten in de rivier speelde hierbij ook een rol in negatieve zin, omdat het de stroming van naar zee teruglopend water belemmerde. Daarom werd al tien jaar na de bouw, in 1580, besloten tot verkoop van de molens. Ze werden uiteindelijk gesloopt en de gronden werden griendland.

OVERWAARD

Het valt hierbij op dat het gaat om de afwatering van de gebieden rondom de Giessen. Feitelijk grofweg dus de Overwaard. De thans in voorbereiding zijnde nieuwe uitwatering van dit Overwaardgebied is weer gepland in Hardinxveld, waar naast het mr. dr. G. Kolffgemaal een nieuw gemaal komt, dat onafhankelijk van de buitenwaterstand kan lozen. Het idee om vanuit Gorcum een afwateringskanaal te graven wordt al in 1461 genoemd. Het werd uiteindelijk in 1818 gerealiseerd.

POLDERS

Hardinxveld en Giessendam bestaan van oudsher uit poldergebieden. Het water werd via greppels en sloten afgevoerd naar molenvlieten, die het water naar elders brachten. Voor Boven-Hardinxveld was er de Molenvliet die net ten oosten van het Kanaal van Steenenhoek noordwaarts liep en waar van alle kanten via sloten het water in terechtkwam. In het westelijke deel van de nieuwbouw in Boven-Hardinxveld zijn hiervan nog meerdere restanten te zien. De afwatering van de polder Neder-Hardinxveld verliep via de sloten naar diezelfde Spindermolen. De vele op de Parallelweg aanwezige brugjes zijn hier nog stille getuigen van.

Het Kolffgemaal in Hardinxveld-Giessendam is een rijksmonument - Waterschap Rivierenland

GIESSENDAM

Giessendam waterde buitendijks af op de Giessen en op een uitloper daarvan, die eindigt in de Karnemelksloot. Dit zijn nog overgebleven restanten van de oorspronkelijke rivierdelta. Voor het binnendijks lopende gedeelte van Giessendam heeft de Tiendwegmolen een belangrijke taak. Vandaar wordt het water via een molenvliet doorgevoerd naar Bleskensgraaf om vervolgens in Kinderdijk op de rivier te worden geloosd.

De molens van Kinderdijk, in de Alblasserwaard. - Cees vd Wal