Het kanaal van [Steenenhoek]
Boven- en Neder-Hardinxveld niet aan elkaar gegroeid
5 mei 2026 om 10:41De Linge is een vroege uitloper van de Rijndelta, die later aan de oostzijde is verzand en sinds de 13e eeuw fungeert als boezem voor het overtollige water uit de Vijfheerenlanden en de Betuwe. Het kanaal is geschikt voor scheepvaart, maar pleziervaart heeft de overhand. Door het kanaal en en de sluis, is in de volksmond plaatselijk de benaming ‘Boven de Sluis, Bij de Sluis of Beneden de Sluis' ontstaan.
AANLEIDING Het vanuit het oosten komende overtollige water was voor Gorcum altijd al een probleem. Een kanaal naar Hardinxveld werd al in de 14e eeuw als optie genoemd. Er werden allerlei maatregelen genomen, zoals het verhogen van de Lingedijken eind 18e eeuw. Na de doorbraak van de Waaldijk tegenover Nijmegen in 1809 voltrok zich een van de grootste overstromingsrampen uit de Nederlandse geschiedenis. Een groot gebied tussen de Waal, Merwede, Neder-Rijn en Lek kwam onder water te staan, tot voorbij Dordrecht. De ramp was zo groot dat koning Lodewijk Napoleon Gorinchem en omgeving bezocht. De Linge kon de stortvloed vanuit vooral de Tielerwaard onmogelijk verwerken, vooral ook omdat bij een hoge waterstand in de Merwede het water in de Linge werd terug gestuwd.
DE AANLEG In 1810 werd besloten tot de aanleg van een kanaal dat benedenstrooms op de Merwede uitmondt. Vanuit Gorcum liep het kanaal langs de (nieuwe) Wolpherense dijk (ten noorden van de Avelingen). Bij Rivierdijk 1 in Hardinxveld liep het in westelijke richting door, langs de in 1793 aangelegde Groenedijk. Deze inlaagdijk of slaperdijk had als functie om bij een doorbraak in de Merwededijk Boven-Hardinxveld op te offeren om de rest van de Alblasserwaard droog te houden. De naam van het kanaal is ontleend aan de Steenenhoek, die een paar kilometer westelijk lag, naast het Klein Diepje, een van de uitlopers van de Giessen. Hier werd in de 17e eeuw de dijk en glooiing met stenen versterkt omdat dit punt kwetsbaar was bij hoog opperwater. Bij de aanleg waren bijna 2900 mensen betrokken.
HET LANDSCHAP Het kanaal is niet gegraven, maar aangelegd. Door gebruikmaking van de bestaande zuidelijke dijken en een nieuw aan te leggen noordelijke dijk ontstond een geul waar het water in liep. Door de aanleg van het kanaal waren meerdere bruggen nodig. Bij de sluis (Rivierdijk), in de Buldersteeg (Koningin Wilhelminalaan) en bij Schelluinen drie identieke ophaalbruggen en ook in Gorinchem kwamen drie bruggen. Bij de aanleg van de Betuwelijn tussen Dordrecht en Geldermalsen (1880-1885) werd het tracé van het kanaal benut, evenals voor de aanleg van snelweg A15 en de Betuweroute.
GEEN SUCCES Al snel bleek dat de natuurlijke afwatering van het kanaal tegenviel door een hogere waterstand in de Merwede. Dit kwam door de afsluiting van Biesboschkillen en het ontstaan van zandplaten in de Merwede. Baggermolens om ondiepten weg te halen waren er nog niet. Daarom werd besloten een stoomgemaal te bouwen om het water op de Merwede te lozen. Dit werd in 1863 in gebruik genomen. Dit ‘oude gemaal' functioneerde tot 1937 toen de stoomketels versleten waren en er niet meer gemalen mocht worden. Dit stoomgemaal was bereikbaar via een loopbrug vanaf de Groenedijk (nu Kanaaldijk-Zuid), op die dijk stonden woningen voor de machinisten. Twee jaar later viel het besluit tot de bouw van een nieuw gemaal met dieselmotoren. Het Mr. Dr. G. Kolffgemaal werd opgeleverd in 1945. Naast het Lingegemaal of Kolffgemaal is een sluis voor de scheepvaart, die een natuurlijke vrije lozing mogelijk maakt. Daarnaast staat een oude sluiswachterswoning uit 1906.
SFEERGEBIED Het kanaal en de erbij horende infrastructuur leidde ertoe dat de bebouwing van Boven-en Neder-Hardinxveld niet naar elkaar zijn gegroeid. Het kanaal heeft onbewust een afstand geschapen. Het kanaal zelf, maar ook de directe omgeving, straalt een bepaalde sfeer uit. De Groenedijk vormt een bijzonder stukje van het dorp. En als je vanaf het Kolffgemaal de Groenedijk oploopt stuit je op een groep bomen en struiken. Daar is bij de aanleg van het kanaal de Molenvliet afgesloten. Als vervanger werd een zware rioolbuis onder het kanaal gelegd, maar die gaf niet altijd voldoende doorvoermogelijkheid. Daarom is later op die plaats een klein gemaal met machinistenwoning gebouwd. Dat huis is verdwenen, maar restanten van de tuin zijn nog te zien.
