Zo goed en zo kwaad...

Het universele thema goed en kwaad komt terug in allerlei kunstvormen: literatuur, film, muziek, dans. Het meest dramatisch vind ik de realistische vorm. Tijdens een roadtrip door Duitsland ben ik op twee plekken geweest waar dit thema speelde. Eerste plek: Wittenberg. Hier staat de Slotkerk waar Luther zijn 95 stellingen aan de deur ophing (er is discussie of dit werkelijk is gebeurd). Ze gaan over religieuze schuld, hoe en wie die schuld kan wegnemen. Een stuk papier waarop stond dat elke zonde vergeven was na betaling van een som geld vond voormalig monnik en hoogleraar Luther Bijbels onjuist en moreel verwerpelijk. Hij wijst het gevestigd instituut kerk dat dit niet overkomt met wat er in de Bijbel staat. Een instituut waar hijzelf ook deel vanuit maakt. De kerkleiding is not amused. Eén of ander hoogleraartje dat wat publiceert en daarover in gesprek wil. Als klokkenluider was Luthers positie niet te benijden. Hij werd verguist en verhoord, in de ban gedaan, etc. De gevolgen van zijn daad waren ingrijpend voor Luther.

Next plek: Dachau. Hoewel ik veel gelezen heb over de Tweede Wereldoorlog en kampen, is het de eerste keer dat ik een concentratiekamp bezoek. Van zo’n kamp is er een plek die me interesseert, fascineert … Wat is het juiste woord voor zoiets bizars? Het is de gaskamer. Ik liep het crematoriumgebouw door. Kamer na kamer, door de gaskamer langs de ovens en weer naar buiten. Tijdens het lopen bedacht ik dat iemand zijn intellect heeft ingezet om systematisch het proces te doordenken hoe mensen zo onopvallend mogelijk te vermoorden op grote schaal in een relatief kleine omgeving, met weinig inspanning en zo min mogelijk overblijfselen.

Twee historische plekken met elke hun verhaal. In beide staat 1 persoon centraal, een probleem met daaraan gekoppeld een schuldvraag en het zoeken naar een oplossing. Beide personen verwoorden het probleem: de één gebruikte een beperkte hoeveelheid woorden, de andere een hele propagandacampagne. De één gebruikt zijn positie, intellect ten goede en bewees andere mensen een dienst door de vinger op de zere plek te leggen. Hij verwoordde dit en wilde het gesprek erover aangaan met de betrokkenen die deze praktijk voorstonden. Op de korte termijn leverde het voor Luther veel ongemak op. Hitler was de leider, had alle antwoorden en wilde geen gesprek, legde de schuld bij bepaalde mensen neer en de oplossing was die mensen vermoorden. Daarmee werd het échte probleem niet opgelost. Hij liet anderen ongemak ondervinden. Op de korte termijn had hij het voor het zeggen. Toen bleek dat het anders ging eindigen. Rechtszaken zouden volgen. Zijn daden werden openbaar gemaakt. Blijkbaar kan kwaad geen recht verdragen en vernietigt het liever zichzelf dan dat het verantwoording neemt voor gedane zaken.

Achteraf is het niet moeilijk te zeggen wat goed en fout was. Ik vind het een kunst wanneer mensen ín de situatie te kunnen onderscheiden wat juist en onjuist is, wat recht en wat onrecht en dan stappen zetten. Op basis waarvan trek je zo’n conclusie? Ik denk dat daarvoor richtlijnen nodig zijn. Bijvoorbeeld de Grondwet of andere wetten of religieuze wetten, bv de Tien Geboden. Verder is nodig wijsheid, medemenselijkheid en lef.

Derde stop: Winterberg. Relaxen, processen en genieten van het goede.

Jolanda Jansen